Wat is hechting?
Als professional werk je dagelijks met kinderen en jongeren die ieder hun eigen verhaal meebrengen. Gedrag van jongeren is vaak complex. Het begrijpen van onderliggende behoeften, zoals veiligheid, verbinding of erkenning is essentieel om op een goede manier aansluiting te vinden bij de jongeren waarmee je werkt. Om gedrag echt te begrijpen is inzicht in hechting belangrijk. De manier waarop een kind een hechtingsrelatie ontwikkelt beïnvloedt namelijk hoe het kind zichzelf en de wereld om hem heen ervaart, wat bepalend is voor hoe het kind zijn/haar gedrag uit en relaties met anderen aangaat. Door signalen van verschillende hechtingsstijlen te herkennen en hier als professional op een passende manier mee om te gaan vergroot je niet alleen jouw begrip voor het kind, maar leg je ook een belangrijke basis voor een veilige vertrouwensrelatie. Hieronder leggen we uit waarom een veilige hechtingsrelatie zo belangrijk is voor de ontwikkeling van kinderen en jongeren en waarom de rol van docenten en professionals hierin onmisbaar is.
Mensen die zich veilig, gezien en gewaardeerd voelen, durven de wereld te ontdekken. De mate waarin iemand zich veilig voelt is namelijk bepalend voor de draag- en veerkracht die nodig zijn om tot optimale (persoonlijke) ontwikkeling te komen en dus ook bijvoorbeeld om de kans op afglijden richting de criminaliteit te verkleinen. Een behoefte aan basisveiligheid hebben mensen al voor hun geboorte. Gedurende de eerste levensjaren ontwikkelt zich door talloze interacties het primaire hechtingsproces tussen ouders en kind. Bij een veilige hechting heeft het kind een beschikbare opvoeder die het kind onvoorwaardelijke liefde kan bieden. De opvoeder vangt het kind enerzijds op wanneer nodig en stimuleert anderzijds de zelfstandige ontwikkeling. Dit proces kan zowel positief als negatief worden beïnvloed door verschillende ouder-, kind- en omgevingsfactoren zoals aangeboren afwijkingen bij kinderen, psychische stoornissen bij ouders of het sociale netwerk om het gezin heen. (Gartstein & Iverson, 2014)
Een veilige primaire hechtingsrelatie legt de basis voor de ontwikkeling en vaardigheden van het kind. Ze leren bijvoorbeeld emoties begrijpen en reguleren, grenzen stellen en herkennen en gezonde relaties aangaan en onderhouden. Daarnaast ontwikkelen ze autonomie en een positief zelfbeeld. (Malekpour, 2007) Dit zijn cruciale vaardigheden die we van kinderen niet alleen verwachten binnen de schoolcontext en de maatschappij, maar die jongeren er ook op latere leeftijd van weerhouden om crimineel gedrag te vertonen of ‘verkeerde’ relaties aan te gaan. Helaas krijgen niet alle kinderen en jongeren deze basis vanuit thuis mee. Uit onderzoek van het NJI (2021) blijkt dat wel meer dan 30% (3 op de 10) van alle kinderen in Nederland niet over de veilige basis van een gezonde hechting beschikt. Deze kinderen zijn onveilig gehecht, wat ervoor zorgt dat zij in de basis (ook neurologisch gezien) een grotere kwetsbaarheid hebben om complex en/of crimineel gedrag te vertonen (Malekpour, 2007). Van professionals vraagt dit om bewustzijn van deze gedragsdynamieken en kwetsbaarheden en een aanpak die aansluit bij de onderliggende behoeften van deze kinderen, zodat zij deze basis in relatie met jou als professional op kunnen bouwen.
De rol van de professional
De relatie die een docent of professional met een kind opbouwt wordt ook wel de secundaire hechtingsrelatie genoemd en kan dienen als buffer bij een onveilige hechting vanuit de thuissituatie. Als professional is het belangrijk om inzicht te hebben in de werkingsmechanismen en helpende factoren bij het opbouwen van een positieve relatie met een leerling. Door onderstaande factoren effectief in te zetten vergroot je als professional namelijk niet alleen je relatie met de jongeren, maar biedt je hen ook de ruimte zich veilig te voelen (op school), wat positief bijdraagt aan de prestaties en ontwikkelmogelijkheden.
- Onvoorwaardelijkheid: Jongeren voelen goed aan of professionals oprecht en onvoorwaardelijk zijn. Oprechte aandacht en belangstelling zijn essentieel voor het creëren van positieve interacties en vertrouwen. Een professional dient er onvoorwaardelijk voor de jongere te zijn door positieve ervaringen op te bouwen en bij negatieve ervaringen te ondersteunen. Jongeren die onveilig gehecht zijn hebben in de basis een wantrouwen opgebouwd richting volwassenen en hun omgeving. Wanneer zij ervaren dat professionals niet oprecht zijn of hen afwijzen, worden ze bevestigd in hun bestaande negatieve overtuigingen. Door te investeren in onvoorwaardelijk contact kan dit patroon geleidelijk aangepast of doorbroken worden. (Bartelink et al., 2018; Moțățăianu, 2018)
- Sensitiviteit en responsiviteit: als professional die met jongeren werkt, zeker met kwetsbare jongeren die zich niet altijd uit (kunnen/durven) spreken, is het belangrijk sensitief en responsief te kunnen werken. Dit wil zeggen dat de professionals signalen en behoeften van jongeren opmerken en hier adequaat op reageren. Dit vraagt om een observerende houding en empathisch vermogen. Door signalen in bijvoorbeeld gedrag of lichaamshouding te zien en hier positief op te reageren versterk je het vertrouwen van de jongere in jou als veilige volwassene. (Bergin & Bergin, 2009; Moțățăianu, 2018)
- Voorspelbaarheid: jongeren, zeker onveilig gehecht, hebben behoefte aan duidelijkheid en voorspelbaarheid. Zij hebben vaak te maken gehad met onvoorspelbaarheid en onbetrouwbare/wisselende reacties van ouders en verzorgers. ‘Zeg wat je doet en doe wat je zegt’ is een belangrijk principe waar je als professional aan vast kan houden. Door consequent te zijn in regels en verwachtingen weten jongeren wat van hen verwacht wordt en wat ze van jou kunnen verwachten. Hoewel dat in eerste instantie vaak onwennig is, vergroot dit wel het gevoel van controle en veiligheid, waarmee de basis voor een veilige relatie gelegd wordt en de kans op misverstanden en complex gedrag verkleint. (Bartelink et al., 2018)
- Grenzen stellen: een gezonde professionele relatie bestaat niet zonder duidelijke grenzen. Deze dragen bij aan de duidelijkheid en voorspelbaarheid en bieden structuur. Bovendien laat je als professional zien dat je ook bij complex en grensoverschrijdend gedrag beschikbaar blijft voor de jongeren. Het stellen van grenzen is hiermee geen afwijzing, maar een teken van betrokkenheid en kadering in de juiste richting, waarbij uitleg volgt. Deze kadering is belangrijk voor de emotionele veiligheid binnen een hechtingsrelatie. (Bergin & Bergin, 2009)
- Reflectie en referentiekader: Tot slot is zelfreflectie onmisbaar in het werken met jongeren en bouwen aan relaties. Iedere professional heeft een eigen referentiekader met eigen overtuigingen en ervaringen die de manier waarop hij/zij relaties aangaat beïnvloed. Professionals die hun eigen patronen, emoties en reacties herkennen kunnen beter afstemmen op jongeren en voorkomen dat eigen onveiligheid en frustratie de relatie beïnvloeden. Bewustwording van je eigen kader helpt daarnaast om in complexe situaties binnen het werkveld beschikbaar en authentiek te blijven tegenover jongeren. (Riley, 2010)
Onze preventieve methodiek:
Binnen de methodiek van De Preventieve Leerkracht leren leerkrachten, onderwijspersoneel en ketenpartners hoe zij binnen hun schoolomgeving een veilige basis kunnen creëren, ook voor kinderen die dit niet van thuis uit meekrijgen. We doen dit door binnen de schoolomgeving dezelfde fundamenten te creëren die nodig zijn voor een veilige hechting: met veiligheid, voorspelbaarheid, duidelijke kaders en ruimte voor autonomie.
Door een combinatie van deskundigheidsbevordering en begeleiding in de dagelijkse praktijk werken we met alle leerkrachten en scholen aan:
- Het opzetten en uitdragen van duidelijke (klassen)regels en structuur, waardoor de leerlingen weten waar ze aan toe zijn en wat er van hen wordt verwacht op school.
- Het opbouwen van een gezonde relaties tussen leerlingen en professionals, met vertrouwen en respect in de basis.
- Het signaleren en ombuigen van negatieve gedragspatronen door deze vroegtijdig en laagdrempelig te beïnvloeden.
- Het versterken van positieve normen en waarden binnen de school en klas, zodat leerlingen deze internaliseren en toepassen in het dagelijks leven.
Binnen verschillende scholen hebben wij samen met de professionals laten zien dat deze aanpak werkt en aansluit bij de leerlingen. We ondersteunen professionals om in hun dagelijkse praktijk een veilige leeromgeving te bouwen, met als resultaat dat kinderen zich gehoord en gezien voelen, veilig voelen om te leren en fouten te maken en uitdagingen aangaan.
Zo bouwen we samen niet alleen aan een veilige schoolomgeving, maar ook duurzaam aan de ontwikkeling van veerkrachtige jongeren die klaar zijn om de wereld te ontdekken.
Concluderend
Als professional ben je cruciaal in het bewerkstelligen van een veilige hechtingsrelatie met jongeren die je ziet en begeleid. Wanneer zij bij ons een basisveiligheid voelen, kunnen zij zich optimaal ontwikkelen, zowel op cognitief als sociaal en emotioneel vlak. Op deze manier laten we jongeren veilig opgroeien, verkleinen we de kans op negatief gedrag en vergroten we de kans op een positieve ontwikkeling. De basis waar je als professional actief aan bijdraagt helpt de jongere nu en in de toekomst.